Họa sĩ Trương Văn Ngọc – Đi tìm sự quân bình và khoảng lặng giữa đời sống hiện đại

KNNT – Hội họa, với họa sĩ Trương Văn Ngọc không chỉ là một phương thức biểu đạt mà còn là cách dừng lại để nhìn sâu hơn vào đời sống và chính mình.

Từ những khoảng trống, khoảng lặng trong tranh đến mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, anh nói về một hành trình sáng tác được nuôi dưỡng bởi sự quan sát, cảm nhận và trải nghiệm. 

Trong cuộc trò chuyện này, anh chia sẻ về “học lại cách nhìn” – cách để bước ra khỏi những ồn ào, những khái niệm quen thuộc, trở về với sự hiện diện và nhận ra vẻ đẹp vốn luôn ở đó.

 

Giữa đời sống hiện đại dồn dập, hội họa và những khoảng trống trên mặt tranh có ý nghĩa như thế nào trong việc tìm lại sự cân bằng cho tâm trí anh?

Với tôi, hội họa là phương thức để chuyển hóa cảm xúc thành hình ảnh, để những điều bên trong có thể trở nên hữu hình và được người khác nhìn thấy, cảm nhận. Thực hành hội họa trước hết là nhu cầu của chính tôi, cho tôi một khoảng thời gian để dừng lại, tập trung và quan sát sâu hơn. 

Trong đời sống hiện đại, mọi thứ diễn ra quá nhanh dễ khiến cảm xúc và tâm trí bị phân tán; nếu không có một phương tiện để chú tâm, đôi khi tôi cảm thấy mình như một con diều đứt dây. Việc vẽ không chỉ giúp tôi hiện thực hóa ý tưởng mà còn giúp tôi chiêm nghiệm, đối chiếu với đời sống để tìm lại sự quân bình. Và khi người vẽ có được sự quân bình, tác phẩm cũng trở nên an hòa, cởi mở hơn.

Sự tiết chế hay những khoảng trống trong tranh của tôi cũng xuất phát từ nhu cầu tự thân ấy, như khi đói cần ăn, khi khát cần uống. Tâm hồn con người luôn cần những khoảng thở để giảm bớt áp lực của vô số thông tin thị giác. Không gian trong tranh không chỉ là nơi vật thể hiện diện để đo lường, mà còn là một khoảng không được tạo nên bởi nhận thức, ký ức và cảm xúc. Khi một khoảng trống được mở ra, người xem có thể tự do bước vào, tạm lắng suy tư để sự rung động tự nhiên khởi sinh, mở rộng không gian của bức tranh thành không gian của tâm thức.

Tôi cũng không cố gắng kiến tạo một phong cách hay dấu hiệu nhận diện quá cụ thể để áp đặt tư duy lên chất liệu hay cưỡng ép nội dung. Tôi sống và vẽ tương đối tự nhiên, coi nghệ thuật giống như một tấm gương phản chiếu chính mình, tự nhiên như hơi thở. Kể cả trong quá khứ từng có khoảng thời gian phải tạm dừng vẽ để đi dạy đại học, tôi vẫn chấp nhận giai đoạn đó để mở ra những kỹ năng và nguồn năng lượng mới. Để rồi ngay cả khi một ngày không còn cơ hội sáng tác, điều còn lại vẫn là năng lực cảm thụ và cách nhìn – thứ nghệ thuật không còn giới hạn trên bức tranh mà đã thấm vào cách tôi quan sát và sống với đời.

 

Phương Đông vốn coi trọng tính bản thể của tự nhiên. Anh chuyển hóa tinh thần ấy vào tác phẩm ra sao, và làm thế nào để người xem “học lại cách nhìn” những điều bình dị?

Từ khởi thủy, thiên nhiên đã âm thầm nuôi dưỡng muôn loài. Trong quan niệm phương Đông, con người không tách khỏi tự nhiên mà luôn nhỏ bé, khiêm nhường trước thế giới rộng lớn. Tôi có lẽ đã tiếp nhận tinh thần ấy một cách vô thức từ mỹ học phương Đông, Phật học và tư tưởng Lão – Trang. Khi quan sát sự vận hành của vũ trụ, tôi nhận ra những gì hữu hình, sở hữu được đều có giới hạn, nhưng tình yêu và cảm xúc thì không. Nhận thức đó làm tôi nhỏ bé và hiền hơn khi sáng tác; tôi không áp đặt tư duy nhị nguyên mà chọn đi cùng, lắng nghe chất liệu để người vẽ, không gian và thời gian cùng cộng hưởng hòa hợp.

Tôi không muốn chỉ mô tả cái nhìn thấy bên ngoài vì hiện tượng đôi khi làm ta xa khỏi bản chất. Hội họa phương Đông hướng đến việc nắm bắt “khí” và “thần” của đối tượng – như nhìn dòng sông là thấy sự sống của nước, nhìn ngọn núi là thấy sự vững chãi của núi. Điều tôi muốn giữ lại trên lụa hay giấy không đơn thuần là một cảnh vật đẹp, mà là một trạng thái cảm nhận tự nhiên. Thông qua kỹ thuật và chất liệu, tôi mong tạo ra một khoảng lặng để người xem tìm thấy sự kết nối giữa con người với con người, và giữa con người với tự nhiên.

Thực ra, vẻ đẹp vẫn luôn hiện hữu xung quanh, chỉ là đôi khi mắt chúng ta mở mà không nhìn thấy do bị mắc kẹt trong sự phân tích của trí năng và sự dồn dập của đời sống. Với tôi, “học lại cách nhìn” chính là học cách dừng lại, bớt tìm kiếm và thực sự có mặt trước những gì đang hiện hữu. Hội họa có thể không thay đổi được thế giới, nhưng từ một nhận thức khác thông qua nghệ thuật, nó giúp chúng ta thay đổi cách nhìn thế giới để nhận ra nét đẹp trong những điều bình dị nhất.

 

Theo anh, mối quan hệ giữa đời sống và tác phẩm là gì và anh kỳ vọng điều gì diễn ra bên trong người xem khi họ đứng trước tranh của mình?

Với tôi, phải có đời sống mới có hội họa; đời sống chính là chất liệu và sinh khí nuôi dưỡng nghệ thuật. Những gì người nghệ sĩ trải qua, quan sát và rung động trước cuộc sống đều trở thành mạch nguồn cho sáng tạo. Tôi thường hình dung đời sống giống như dòng nhựa trong một cái cây: khi dòng nhựa ấy được lưu chuyển tốt thì cây mới ra hoa, kết quả. Kỹ thuật và hình thức có thể tạo nên một tác phẩm đẹp, nhưng chính đời sống, cảm xúc và trải nghiệm thực tế mới làm cho tác phẩm có hơi thở cùng sức sống nội tại.

Khi đứng trước một bức tranh, tôi tin điều quan trọng không phải là người xem có hiểu đúng đáp án hay ý tưởng của họa sĩ hay không, mà là họ nhận ra điều gì đang diễn ra trong chính mình. Tôi muốn hội họa diễn ra tự nhiên như bốn mùa luân chuyển, như một bông hoa tự nhiên nở mà không cần câu hỏi vì sao. Nếu người xem có thể tạm dừng suy tư, hít thở và nhìn, sự rung động sẽ tự khởi sinh. Khi ấy, họ không chỉ nhìn vào bức tranh, mà đang nhìn thấy chính mình thông qua bức tranh – đó là điều đẹp nhất mà nghệ thuật có thể làm được.

Bởi vậy, khi kết thúc một triển lãm, tôi không mong muốn người xem nhất định phải mang theo một điều gì quá to tát. Tôi chỉ mong các tác phẩm hiện diện tự nhiên để tôi và mọi người cùng nhau dừng lại, chậm hơn một chút và thưởng thức sự sống. Nếu rời khỏi phòng tranh, họ vẫn giữ lại được một cảm xúc, một khoảng lặng, hoặc nhìn một điều quen thuộc bằng một ánh nhìn khác, thì như vậy đã là quá đủ. Nghệ thuật không nhất thiết phải đưa ra một câu trả lời, đôi khi, chỉ cần giúp chúng ta dừng lại.

 

Cảm ơn họa sĩ Trương Văn Ngọc về những chia sẻ rất sâu sắc và chiêm nghiệm này. Chúc anh luôn giữ vững nguồn năng lượng và có thêm nhiều cảm hứng mới trên hành trình sáng tác sắp tới.